Brzmi osobliwie i uroczo. Nie spotkamy go śledząc globalne media, nie dominuje również w popkulturze ani nie jest językiem imperium. A jednak kataloński przyciąga uwagę – swoją historią, brzmieniem czy tożsamością. To język, który przetrwał wieki milczenia, zakazów i marginalizacji. Dziś nie tylko trwa, ale rozkwita – w sztuce, edukacji, technologii i codziennym życiu milionów ludzi.
Nie hiszpański, nie francuski – po prostu kataloński
Choć niektórzy wciąż błędnie uznają go za dialekt hiszpańskiego, kataloński jest odrębnym językiem romańskim – z własną gramatyką, ortografią i melodią fonetyczną. Język, w którym słowo „treballar” oznacza pracę, „festa” – święto, a „perdó” – przepraszam. Bliski oksytańskiemu i francuskiemu, a jednak całkowicie unikalny. Charakterystyczna „ela geminada” – pisana jako „l·l” – nie ma odpowiednika w innych językach romańskich. Kataloński ma też swoje osobliwości w postaci enklitycznych zaimków czy melodii zdania, która bardziej przypomina śpiew niż mowę.
Język ponad granicami
Nie da się go zamknąć w granicach administracyjnych. Katalońskiego używa się nie tylko w Katalonii, ale także w Walencji (gdzie mówi się na niego „valencià”), na Balearach (w odmianach mallorquín, menorquín), w północno-wschodniej Aragonii, francuskim Roussillon, a nawet w mieście Alghero na Sardynii. Jedynym krajem, gdzie ma status języka urzędowego, jest Andora – maleńkie państwo w Pirenejach. Na obszarach tych regionów rozwinęły się różnorodne dialekty, które nie dzielą, lecz wzbogacają wspólnotę. Mieszkaniec Barcelony bez problemu zrozumie kogoś z Ibizy – różnice są nieznaczne, polegają na melodyce zdań i różnicach w nazewnictwie.
Od milczenia do renesansu
Historia katalońskiego jest pasmem prób uciszenia go – od unii z Kastylią, przez zakazy używania w urzędach, aż po brutalne represje reżimu Franco, który zepchnął język do sfery prywatnej. A jednak przetrwał. Od XIX wieku zaczął się jego literacki renesans – tzw. Renaixença. Po śmierci Franco w 1975 roku kataloński wrócił do szkół, uczelni, mediów i parlamentu. Dziś jest językiem nauki, administracji, kultury i… dumnym znakiem tożsamości. TV3, Catalunya Ràdio, lokalne gazety, portale i aplikacje – wszystkie funkcjonują w pełni po katalońsku. Prawie w każdej barcelońskiej restauracji menu jest napisane po hiszpańsku, w “globalnych” językach i właśnie po katalońsku.
Cyfrowy, nowoczesny, obecny
Kataloński znakomicie odnajduje się w epoce cyfrowej. Wikipedia w tej wersji językowej ma ponad 700 tysięcy haseł. Interfejsy Google, Apple, Facebooka i innych gigantów dostępne są w wersji català. Duolingo, Parla.cat, uTalk czy Memrise oferują kursy online. Niektóre gry komputerowe mają nawet opcję mowy. Kursy dla cudzoziemców rosną w siłę – bo coraz więcej ludzi nie tylko musi, ale chce poznać język regionu, który rozkochuje w sobie turystów i rezydentów.
Symbol tożsamości
Dla wielu Katalończyków kataloński jest nie tylko narzędziem komunikacji – to rdzeń ich kultury i dumy, język ulicznych napisów, manifestów, debat, ale też codziennej rozmowy w kawiarni. Wyraźnie wybrzmiewa: „Jesteśmy inni. I jesteśmy z tego dumni.” Jednocześnie nie oznacza to odrzucenia hiszpańskiego. Większość mieszkańców Katalonii jest dwujęzyczna. Ale kataloński potrzebuje wsparcia – i właśnie dlatego państwowe i lokalne instytucje aktywnie go promują. Bo nie wystarczy przetrwać. Trzeba rozkwitać.
Język Gaudíego, Dalego, Miró… i tysięcy zwykłych ludzi
Mówili nim najwięksi: Gaudí projektował swoje wizje w katalońskim, Dalí nim operował malując, Miró kształtował swoje formy. Dziś używają go pisarze, muzycy, youtuberzy, nauczyciele, dzieci. Powstał nawet kataloński język migowy (LSC), a idiomy jak „Si us plau” („proszę”, dosłownie: „jeśli się podoba”) czy „T’estimo” („kocham cię”) pokazują, że to język delikatny, pełen uroku i głębi.
„Som i serem” – jesteśmy i będziemy
W świecie, który coraz szybciej unifikuje kulturę, kataloński pozostaje świadomym wyborem. Językiem, który nie płynie z prądem, ale tworzy własny nurt. Językiem, który ma coś do przekazania – nie tylko o regionie, z którego pochodzi, ale o świecie, który potrzebuje różnorodności. Jest dumny, żywy i niepokorny. Służy komunikacji i wiele wyraża.
TAB
