Co wiemy o sztuce nowomedialnej – i dlaczego wciąż tak mało? Pierwsze w Polsce kompleksowe badania tego obszaru przeprowadziła Fundacja Soundscape przy wsparciu Instytutu Przemysłów Kreatywnych. To pionierski projekt, który po raz pierwszy systemowo opisuje sytuację artystów pracujących z technologią, analizując ich potrzeby, bariery i warunki wystawiennicze.
Badania Fundacji Soundscape są pierwszym krokiem ku systemowemu wsparciu artystów nowych mediów w Polsce. Ich wyniki mają stać się podstawą do tworzenia polityk kulturalnych i narzędzi finansowych adekwatnych do współczesnych wyzwań.
Jak podkreśla Paweł Pindur, prezes Fundacji Soundscape:
„Jest to pierwsze tak kompleksowe badanie przeprowadzone przez organizację pozarządową, przy wsparciu Instytutu Przemysłów Kreatywnych. Pomysł narodził się z potrzeby stworzenia miejsca, które realnie wspiera artystów pracujących z technologią. I to nie przez udostępnianie im przestrzeni, ale przez realne stworzenie środowiska, w którym sztuka i technologia łączą się z nauką, kulturą i biznesem. Zanim jednak powstanie taka instytucja, chcieliśmy dokładnie poznać kontekst, w jakim ta sztuka powstaje: jak wygląda infrastruktura, jakie zasoby są potrzebne, jakie braki mają współczesne instytucje i jak z tym wszystkim radzą sobie artyści”.
Nowe media, nowa sztuka, nowe wyzwania
Sztukę tradycyjną kojarzymy z farbą, płótnem i rzeźbą – z tym, co materialne i trwałe. W sztuce nowych mediów te granice się zacierają. Dynamika zastępuje statykę, a artystycznym językiem stają się piksele, dane, światło, kod, dźwięk i technologia. Widz przestaje być obserwatorem – staje się uczestnikiem i współtwórcą dzieła.
Jak mówi Jakub Mokrzysiak, dyrektor artystyczny Fundacji Soundscape:
„Sztuka nowych mediów to sposób myślenia o twórczości, gdzie technologia jest nie tylko narzędziem, ale pełnoprawnym współtwórcą. Artyści wchodzą w dialog ze światłem, dźwiękiem, kodem czy ruchem. W ten sposób powstają prace, które trudno zamknąć w jednej formie. Zazwyczaj są to doświadczenia audiowizualne, performance’y, algorytmy i środowiska wirtualne. Nauka łączy się tu ze sztuką i eksperymentem. A sam proces powstawania sztuki nowych mediów jest tak samo ważny jak jej efekt”.
Diagnoza środowiska – pierwszy taki raport w Polsce
Badania Fundacji Soundscape realizowano od kwietnia do września 2025 roku. Obejmowały one 30 artystów i kuratorów z Polski i zagranicy oraz 21 instytucji kultury. Wykorzystano metody ilościowe i jakościowe: przegląd literatury anglojęzycznej, wywiady i ankiety. Jak wyjaśnia Matylda Badera, współautorka raportu, twórczyni programu merytorycznego i projektów badawczo-artystycznych w Fundacji Soundscape:
„Zebrane w publikacji głosy ukazują złożoną topografię polskiego pola sztuki nowych mediów – pełną sprzeczności, ale też energii i determinacji. To środowisko, które nie czeka na rozwiązania systemowe, lecz buduje własne: tworzy nieformalne sieci współpracy, alternatywne laboratoria i miejsca wymiany wiedzy”.
Improwizacja zamiast systemu
Z raportu wynika, że sztuka nowych mediów w Polsce rozwija się w warunkach ciągłej improwizacji i braku zaplecza technicznego. Twórcy pracują bez odpowiednich przestrzeni, sprzętu, finansowania czy wsparcia konserwatorskiego. Jak czytamy w raporcie: „Technicy w instytucjach sztuki w większości przypadków nie są przygotowani do obsługi prac nowych mediów”. Problemem jest także brak infrastruktury: niemożność zaciemnienia sal, przeciążone instalacje elektryczne, brak licencji na oprogramowanie czy przestarzały sprzęt.
Jednym z najbardziej zaniedbanych obszarów jest archiwizacja i przechowywanie dzieł nowomedialnych. W skrajnych przypadkach brak możliwości magazynowania prowadzi do niszczenia własnych prac przez osoby twórcze. Instytucje nie mają procedur konserwacji ani miejsca do przechowywania multimediów, a artyści gromadzą sprzęt prywatnie.
Sytuację komentuje Aleksandra Kołtun, doktor nauk społecznych, właścicielka firmy Badania do działania i współautorka raportu:
„Sytuacja artystów nowych mediów w Polsce charakteryzuje cały katalog problemów – od niestabilności ekonomicznej po ograniczony dostęp do infrastruktury. Dotyczy to wszystkich artystów, nie tylko tych, którzy działają w obszarze sztuki nowomedialnej. Jednak to artyści sztuki nowych mediów pracują z nierzadko bardzo drogimi materiałami – to technologia, programy komputerowe i sprzęty. Wszystko to generuje koszty zdecydowanie wyższe niż w tradycyjnych dziedzinach sztuki. Instytucje kultury nie są też przygotowane do prezentacji sztuki nowomedialnej, nie jest to oczywiście ich wina, bo to zupełnie nowy obszar artystyczny, który wymaga zupełnie nowych rozwiązań w zakresie prezentacji, archiwizacji i tworzenia kolekcji dzieł z zakresu sztuki nowych mediów”.
Finansowanie – między pasją a przetrwaniem
System grantowy, jak wskazują autorzy raportu, nie odpowiada realnym kosztom produkcji dzieł nowomedialnych. Granty przyznawane są w wysokościach porównywalnych do wsparcia dla malarstwa czy rzeźby, podczas gdy koszty produkcji przekraczają te kwoty wielokrotnie. Brak jest również stałych programów finansowania i zabezpieczeń socjalnych. Artyści łączą różne role: wykładają na uczelniach, pracują komercyjnie, prowadzą warsztaty, by utrzymać działalność artystyczną.
Artyści cytowani w raporcie Fundacji Soundscape mówią wprost: „Bycie artystą nigdy nie jest łatwe, ale bycie artystą nowych mediów jest dwa razy trudniejsze – płaci się nie tylko za narzędzia, lecz także za czas potrzebny, by się ich nauczyć”.
Fundacja Soundscape jako zespół, który na co dzień pracuje ze sztuką nowomedialną, dostrzega nie tylko jej ogromny potencjał, ale też problemy, z którymi borykają się jej twórcy. Jak mówi Aleksandra Smolak, dyrektorka ds. kluczowych partnerów w Fundacji Soundscape i koordynatorka projektu badań dotyczących przyszłości sztuki nowomedialnej w Polsce:
„Duża część działalności naszej Fundacji skupia się na sztuce nowych mediów. Znamy ten obszar od podszewki – nie tylko obserwujemy jej rozwój w Polsce i za granicą, lecz także od ponad czterech lat aktywnie analizujemy rynek sztuki nowomedialnej jako zespół współpracujący z artystami i pozyskujący środki finansowe, by móc prezentować tę sztukę szerszemu gronu odbiorców. Proces organizacji wystaw oraz pozyskiwania sponsorów jest często bardzo wymagający, co wynika z wciąż niskiej świadomości, czym jest sztuka nowych mediów i jakie rzeczywiste koszty jej towarzyszą. Kiedy potencjalnym sponsorom pokazujemy możliwości sztuki nowych mediów i doświadczeń, które oferuje odbiorcy, przychylność natychmiast szybuje w górę. Fundamentem tej artystyczno-biznesowej współpracy jest aktywne upowszechnianie wiedzy o sztuce nowych mediów oraz budowanie zrozumienia dla jej znaczenia w kulturze współczesnej”.
Nowa rola instytucji kultury
Według raportu, instytucje kultury w Polsce rzadko pełnią funkcję inkubatorów twórczych czy przestrzeni mentoringu, a projekty Art & Science powstają głównie dzięki oddolnym inicjatywom i osobistym kontaktom. Instytucje kultury nawet jeśli chcą rozwijać nowe technologie i formaty, to ogranicza je brak sprzętu, środków i zaplecza technicznego. Potrzebne są programy wieloletnie, dotacje na sprzęt i wsparcie specjalistów.
Jak podkreśla Aleksandra Szymańska, dyrektorka Instytutu Przemysłów Kreatywnych, od którego Fundacja Soundscape otrzymała grant na przeprowadzenie badań:
„Technologia od dawna jest integralną częścią praktyki artystycznej, ale w ostatnich latach jej rola znacznie wykracza poza wpływ na sposób tworzenia dzieł – kreuje inne możliwości doświadczania,
dystrybucji i odbioru sztuki, w zasadzie trudno mówić o współczesnej sztuce bez odniesienia do
narzędzi cyfrowych, sztucznej inteligencji, rzeczywistości rozszerzonej czy wykorzystywanych
danych. Technologia jest tematem sztuki i obszarem refleksji – rewolucjonizuje sposoby odbioru
sztuki. Znajduję wiele opracowań i rozważań nad potencjalnymi trendami przyszłości, sztuką
generatwną, immersyjnymi narracjami, które rozmywają granice między tym, co wizualne a
interaktywne, hybrydowymi formami prezentacji sztuki i wystaw. Jednocześnie brakuje nam
podstawowej wiedzy o tym, dla jakiej części twórców to są istotne pytania i istotne media, z jakimi
łączy się to wyzwaniami, potrzebami edukacyjnymi. Wreszcie brak nam wiedzy o perspektywie
odbiorców. Dlatego bezcenna wydawała nam się propozycja zbadania tego obszaru. Dla nas – instytucji budującej mosty między światami kreacji i technologii to baza do tworzenia w przyszłości programów wspierających podnoszenie kompetencji w sektorze kreatywnym”.
Czy gra jest warta świeczki? Autorzy badań wykazują, że kultura to potężne i potrzebne narzędzie społecznej zmiany. Jak wynika z analiz udostępnionych w raporcie, regularne uczestnictwo w wydarzeniach kulturalnych zmniejsza poczucie samotności o 32 proc. Muzea i galerie pełnią funkcję „niemedycznych przestrzeni wsparcia społecznego”.
W stronę przyszłości
Badania Fundacji Soundscape to pierwszy krok w stronę trwałego i świadomego systemu wsparcia dla artystów sztuki nowych mediów w Polsce. Ich wyniki mają inspirować do tworzenia nowoczesnych polityk kulturalnych i narzędzi finansowych dostosowanych do potrzeb współczesnej sztuki.
Jak tłumaczy Paweł Pindur, prezes Fundacji Soundscape:
„Raport z naszych badań jest tylko punktem wyjścia do powstania instytucji nowego typu. Instytucji, w której sztuka nowych mediów może być swobodnie prezentowana – z przestrzeniami laboratoryjnymi i warsztatowymi, które wypełnią narzędzia i nowe technologie, wspierające artystów w ich pracy twórczej. Powstały raport powinien stać się otwartym polem do dyskusji o przyszłości sztuki nowomedialnej w Polsce”.
Publikacja trafi do najważniejszych instytucji kulturalnych w Polsce, a także zostanie udostępniona każdemu, kto zgłosi taką potrzebę Fundacji Soundscape.
Projekt dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu własnego Instytutu Przemysłów Kreatywnych – Rozwój Sektorów Kreatywnych.
Biogramy autorów raportu „Przyszłość sztuki nowomedialnej w Polsce”
Oskar Adamus – absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego na kierunku zarządzanie w
kulturze, obecnie student Akademii Sztuk Pięknych w Katowicach. Badacz i praktyk kultury
od ponad dziesięciu lat związany z instytucją Katowice Miasto Ogrodów, gdzie współtworzył
m.in. Katowice Street Art Festival i Medialab Katowice. Obecnie pełni funkcję kierownika
Miasta Ogrodów działu programowego oraz pełnomocnika dyrektora do spraw Polskiej
Stolicy Kultury 2027.
Matylda Badera – kuratorka i producentka z Katowic, działająca na styku sztuki dźwięku,
nowych mediów i designu. Tworzy interdyscyplinarne programy wspierające artystyczne
eksperymenty, rozwój technologiczny i refleksję nad współczesnymi kontekstami
społecznymi. Współpracowała z licznymi organizacjami i festiwalami m.in. Katowice Miasto
Ogrodów, festiwalem Ars Independent czy Regionalnym Obserwatorium Innowacji
“Oberwatorium Designu” Sieci Regionalnych Specjalistycznych Obserwatoriów
Województwa Śląskiego. Od 2021 roku związana z Fundacją Soundscape, współtworząc jej
program merytoryczny i projekty badawczo-artystyczne.
Aleksandra Kołtun – doktor nauk społecznych, właścicielka firmy Badania do działania,
koordynatorka Monitoringu i Ewaluacji w Europejskiej Stolicy Kultury Czeskie Budziejowice
2028, współautorka strategii badawczej dla Europejskiej Stolicy Kultury Katowice/GZM 2029
– Kandydat. Wieloletnia pracownica Wydziału Filozofii i Socjologii UMCS oraz
współpracownica Warsztatów Kultury w Lublinie, Fundacji T.E.A.M. Teatrikon, Fundacji Impact. Specjalizuje się w prowadzeniu wielowymiarowych projektów ewaluacyjnych w obszarze kultury, edukacji i rozwoju społecznego.
Małgorzata Klimkowska – socjolożka, absolwentka Wydziału Filozofii i Socjologii UMCS.
Brała udział w różnorodnych projektach badawczych min. dla Europejskiej Stolicy Kultury
Katowice/GZM 2029 – Kandydat, Polskiej Stolicy Kultury 2027 Katowice/GZM,
Regionalnego Obserwatorium Innowacji “Oberwatorium Designu” Sieci Regionalnych
Specjalistycznych Obserwatoriów Województwa Śląskiego, Fundacji T.E.A.M. Teatrikon,
Warsztatów Kultury w Lublinie. W ramach działań badawczych współpracuje z instytucjami,
organizacjami trzeciego sektora oraz jednostkami samorządu terytorialnego.
Barbara Matusiak – absolwentka Uniwersytetu Łódzkiego z wieloletnim doświadczeniem w
pracy z organizacjami pozarządowymi w sektorze kultury. Brała udział w licznych projektach
badawczych i doradczych, ukierunkowanych na rozwój kultury i poprawę jakości życia
społeczności lokalnych. Kolejnym istotnym obszarem jej działalności była praca nad
opracowywaniem strategii rozwoju dla samorządów lokalnych, w ramach których była
odpowiedzialna za dokładną diagnozę sytuacji aktualnej oraz identyfikację potrzeb
społeczności lokalnej. Obecnie zajmuje się pozyskiwaniem dotacji, prowadząc szczegółowe
analizy potrzeb i zasobów projektowych, co stanowi kluczowy etap w ubieganiu się o środki
na działania społeczne i kulturalne.
Jakub Mokrzysiak – producent, dj i realizator dźwięku związany ze Śląskiem. Dyrektor
artystyczny fundacji Soundscape oraz reżyser dźwięku w Tonarium – Laboratorium Nowych
Mediów. Prowadzi działalność dydaktyczną i warsztatową z zakresu edycji dźwięku,
współpracował m.in. z WSTI w Katowicach, Medialabem Katowice czy festiwalem Wawel
jest Wasz. Jako artysta i kurator rozwija projekty łączące praktykę muzyczną, edukację i
nowe technologie, wspierając rozwój sceny eksperymentalnej i elektronicznej w Polsce.
