Blisko 55 tysięcy pacjentów objętych specjalistycznym leczeniem, około 2,2 miliarda złotych wydanych przez Narodowy Fundusz Zdrowia i dziesiątki nowych refundowanych terapii. Polska neurologia rozwija się w szybkim tempie, jednak eksperci zwracają uwagę, że postęp medycyny nie zawsze oznacza łatwiejszy dostęp do leczenia. Przeszkodą pozostają limity finansowe, niedoszacowanie świadczeń oraz nierównomierna dostępność wyspecjalizowanych ośrodków. O najważniejszych wyzwaniach i potrzebnych zmianach informuje najnowszy raport Polskiego Towarzystwa Neurologicznego.
Prawie 55 tysięcy pacjentów korzysta z programów lekowych
Leczenie chorób układu nerwowego staje się jednym z istotnych obszarów polskiego systemu ochrony zdrowia. W ostatnich latach znacząco zwiększyła się zarówno liczba osób korzystających z nowoczesnych terapii, jak i dostępność innowacyjnych preparatów finansowanych ze środków publicznych.
Z danych przedstawionych w raporcie „Programy lekowe w neurologii 2026. Stan obecny i perspektywy rozwoju” wynika, że w 2025 roku z 22 neurologicznych programów lekowych skorzystało prawie 55 tysięcy chorych. Stanowili oni niemal jedną szóstą wszystkich pacjentów leczonych w ramach programów lekowych w Polsce.
Dynamika wzrostu jest wyraźna. W 2024 roku liczba osób korzystających z neurologicznych programów lekowych zwiększyła się o 15 proc., a rok później o kolejne 12 proc. Jednocześnie w latach 2021–2026 refundacją objęto 58 nowych cząsteczko-wskazań w obszarze neurologii.
Od 1 października 2026 roku funkcjonuje także nowy program leczenia dystrofii mięśniowej Duchenne’a. Tym samym liczba neurologicznych programów lekowych wzrosła do 23.
Dokument opracowany przez Polskie Towarzystwo Neurologiczne oraz Fundację Zdrowie i Edukacja Ad Meritum jest pierwszą tak kompleksową analizą wszystkich funkcjonujących w Polsce programów lekowych dotyczących schorzeń neurologicznych.
Miliardy złotych na leczenie. Wydatki nie nadążają jednak za potrzebami
W 2025 roku Narodowy Fundusz Zdrowia przeznaczył na neurologiczne programy lekowe około 2,2 mld zł. Choć kwota jest znacząca, udział neurologii w całkowitych wydatkach na programy lekowe systematycznie maleje.
Jeszcze w 2023 roku wynosił 16,7 proc., natomiast w 2025 roku spadł do 14,6 proc. Oznacza to, że finansowanie terapii neurologicznych rośnie wolniej niż wydatki na wszystkie programy lekowe.
Problemem pozostaje również rozliczanie świadczeń realizowanych przez szpitale. Według danych NFZ wartość świadczeń wykonanych w 2025 roku w neurologicznych programach lekowych była o około 30 mln zł wyższa niż kwota rozliczona przez Fundusz. W przypadku samych leków różnica wyniosła około 13 mln zł.
Dla placówek medycznych oznacza to konieczność ponoszenia kosztów leczenia bez pewności uzyskania pełnego zwrotu poniesionych wydatków.
Sytuacja jest szczególnie trudna w przypadku terapii wymagających regularnego monitorowania stanu zdrowia, specjalistycznej diagnostyki, wielokrotnych wizyt oraz współpracy lekarzy różnych specjalności.
Pacjent spełnia kryteria, ale musi czekać na leczenie
Jednym z najważniejszych postulatów autorów raportu jest zniesienie limitów finansowych w neurologicznych programach lekowych.
Obecnie może dochodzić do sytuacji, w których osoba spełniająca wszystkie medyczne kryteria kwalifikacji do leczenia nie może rozpocząć terapii, ponieważ placówka wyczerpała środki przewidziane w kontrakcie z NFZ.
Pacjenci zmuszeni są wówczas czekać na możliwość przyjęcia do programu lub szukać innego ośrodka dysponującego odpowiednim finansowaniem.
Zdaniem specjalistów jest to szczególnie niekorzystne w chorobach postępujących, gdy czas rozpoczęcia terapii może mieć bezpośredni wpływ na jej skuteczność i dalszą jakość życia chorego.
Prof. Alina Kułakowska, prezes Polskiego Towarzystwa Neurologicznego, podkreśla, że możliwość rozpoczęcia leczenia nie powinna być uzależniona od stopnia wykorzystania kontraktu przez daną placówkę.
Eksperci proponują rozwiązanie, w którym każdy pacjent spełniający kryteria programu miałby zapewnione finansowanie terapii, niezależnie od limitów obowiązujących w konkretnym ośrodku.
Nie oznaczałoby to rezygnacji z kontroli wydatków czy złagodzenia zasad kwalifikowania do leczenia. Celem byłoby zagwarantowanie rzeczywistej dostępności terapii wszystkim uprawnionym chorym.
Osiemnaste urodziny mogą oznaczać problemy z kontynuacją terapii
Szczególną uwagę autorzy opracowania poświęcili pacjentom, którzy po ukończeniu 18. roku życia przechodzą z opieki pediatrycznej do systemu leczenia dorosłych.
W przypadku dzieci finansowanie programów lekowych odbywa się bez limitów. NFZ ma obowiązek dostosowania wartości umowy do rzeczywiście wykonanych świadczeń.
Inaczej wygląda sytuacja pacjentów pełnoletnich. Ośrodki zajmujące się leczeniem dorosłych działają w ramach określonych kontraktów, a świadczenia wykonane ponad ich wartość nie są automatycznie finansowane.
Może to prowadzić do trudności w zachowaniu ciągłości terapii.
Problem jest szczególnie istotny w przypadku takich schorzeń jak rdzeniowy zanik mięśni (SMA). Dzięki badaniom przesiewowym noworodków i nowoczesnym lekom leczenie tej choroby można obecnie rozpoczynać jeszcze przed wystąpieniem objawów.
Przerwanie terapii po osiągnięciu pełnoletności może jednak zagrozić uzyskanym wcześniej efektom.
Dlatego specjaliści wskazują na konieczność odpowiednio wczesnego planowania przejścia młodych pacjentów do opieki dla dorosłych oraz zapewnienia finansowania jeszcze przed ukończeniem przez nich 18 lat.
Szpitale ponoszą coraz większe koszty
Autorzy raportu zwracają uwagę, że finansowanie programów lekowych nie zawsze uwzględnia wszystkie wydatki związane z kompleksową opieką nad pacjentem.
Problem dotyczy nie tylko kosztu leków, ale również diagnostyki, badań kontrolnych, wizyt specjalistycznych, dokumentacji medycznej i organizacji całego procesu leczenia.
Wraz z rozwojem programów zwiększają się obowiązki personelu medycznego, podczas gdy stawki za część świadczeń nie są aktualizowane w tempie odpowiadającym rzeczywistym kosztom.
Szczegółową analizę przeprowadzono między innymi na przykładzie programów leczenia zaawansowanej choroby Parkinsona oraz uogólnionej miastenii.
W niektórych przypadkach placówka otrzymuje refundację leków, ale całkowite koszty organizacji i prowadzenia terapii sprawiają, że realizacja programu staje się dla niej finansowym obciążeniem.
Eksperci postulują zatem zmianę sposobu wyceny świadczeń oraz wprowadzenie finansowanej funkcji koordynatora opieki tam, gdzie wymaga tego charakter terapii.
Taka osoba mogłaby odpowiadać za organizowanie terminów badań i wizyt, monitorowanie kolejnych etapów leczenia oraz zapewnienie sprawnej komunikacji między pacjentem a personelem medycznym.
Pozwoliłoby to ograniczyć część obowiązków administracyjnych wykonywanych obecnie przez lekarzy i pielęgniarki.
Nowe możliwości leczenia choroby Alzheimera
Jednym z najbardziej oczekiwanych kierunków rozwoju neurologii jest zwiększenie dostępności nowoczesnego leczenia choroby Alzheimera.
W procesie refundacyjnym znajdują się między innymi donanemab i lekanemab, czyli leki ukierunkowane na jeden z mechanizmów biologicznych związanych z rozwojem schorzenia.
Preparaty te nie prowadzą do wyleczenia choroby ani nie przywracają utraconych funkcji poznawczych. Mogą jednak u części odpowiednio zakwalifikowanych osób we wczesnej fazie objawowej spowolnić jej postęp.
Wprowadzenie takiego leczenia wymaga odpowiedniego przygotowania systemu ochrony zdrowia.
Niezbędne będą wyspecjalizowane ośrodki dysponujące możliwościami przeprowadzania pogłębionej diagnostyki neuropsychologicznej, badań biomarkerowych, genetycznych oraz rezonansu magnetycznego.
Istotne znaczenie ma również właściwa kwalifikacja pacjentów oraz monitorowanie potencjalnych działań niepożądanych.
Specjaliści podkreślają, że skuteczność nowych terapii będzie w dużej mierze zależała od odpowiednio wczesnego rozpoznania choroby.
Na nowe terapie czekają również pacjenci z innymi schorzeniami
Postęp medycyny otwiera możliwości leczenia także w innych chorobach neurologicznych.
Wśród terapii znajdujących się w procesie refundacyjnym wymieniono rozwiązania przeznaczone między innymi dla osób ze stwardnieniem rozsianym, miastenią, chorobą Parkinsona, przewlekłą migreną, dystrofią mięśniową Duchenne’a oraz rdzeniowym zanikiem mięśni.
Nowe możliwości terapeutyczne dotyczą również pacjentów z encefalopatiami padaczkowymi i spektrum zapalenia nerwów wzrokowych oraz rdzenia kręgowego.
Jednocześnie eksperci postulują aktualizację zasad już funkcjonujących programów.
Szczególne znaczenie przypisują zmianom dotyczącym leczenia uogólnionej miastenii i migreny przewlekłej. W przypadku tej drugiej choroby wskazują między innymi na potrzebę umożliwienia ponownego włączenia do programu określonych grup pacjentów, jeśli uzasadnia to ich sytuacja kliniczna.
Choroby neurologiczne coraz większym wyzwaniem dla ochrony zdrowia
Rosnące znaczenie neurologii wynika nie tylko z postępu terapeutycznego, ale także ze skali problemów zdrowotnych, z którymi mierzy się społeczeństwo.
Udar mózgu pozostaje jedną z najpoważniejszych przyczyn trwałej niepełnosprawności. Stwardnienie rozsiane może istotnie ograniczać samodzielność młodych dorosłych, a choroba Alzheimera jest najczęstszą przyczyną otępienia.
Z kolei migrena, choć często bywa bagatelizowana, może prowadzić do poważnych ograniczeń codziennego funkcjonowania oraz niezdolności do wykonywania obowiązków zawodowych.
Prof. Bartosz Karaszewski, konsultant krajowy w dziedzinie neurologii, wskazuje na potrzebę budowania zintegrowanego systemu opieki neurologicznej.
Wśród priorytetów wymienia rozwój kompleksowego leczenia udarów mózgu, wczesne wykrywanie zaburzeń poznawczych, odpowiednie finansowanie terapii oraz szersze wykorzystanie koordynacji opieki.
Jednym z kierunków zmian jest koncepcja Krajowej Sieci Neurologicznej, której podstawę mogłyby stanowić ośrodki udarowe oraz placówki realizujące specjalistyczne programy lekowe.
Pięć najważniejszych rekomendacji ekspertów
Raport zawiera również propozycje zmian, które zdaniem autorów mogłyby usprawnić funkcjonowanie neurologicznych programów lekowych w całej Polsce.
Najważniejsze z nich obejmują:
-
Zniesienie limitów finansowania – tak, aby wszyscy pacjenci spełniający kryteria medyczne mogli rozpocząć leczenie bez oczekiwania na dostępność środków w danym szpitalu.
-
Regularną aktualizację programów lekowych – dostosowywanie zasad leczenia do aktualnej wiedzy medycznej i nowych możliwości terapeutycznych.
-
Urealnienie wycen świadczeń – uwzględnienie rzeczywistych kosztów diagnostyki, monitorowania terapii oraz pracy personelu.
-
Wprowadzenie koordynatorów opieki – usprawnienie organizacji leczenia i ograniczenie obciążeń administracyjnych personelu medycznego.
-
Systematyczną ocenę skuteczności terapii – wykorzystywanie rzeczywistych danych klinicznych do monitorowania efektów zdrowotnych i doskonalenia programów.
Dostęp do leczenia ważniejszy niż sama refundacja
Wnioski płynące z najnowszego raportu pokazują, że Polska poczyniła w ostatnich latach istotne postępy w udostępnianiu nowoczesnego leczenia neurologicznego. Coraz więcej chorych otrzymuje terapie, które jeszcze niedawno były niedostępne lub wiązały się z bardzo wysokimi kosztami.
Rozwój farmakoterapii nie rozwiązuje jednak wszystkich problemów. Kluczowe pozostają kwestie finansowania, organizacji leczenia i równomiernego rozmieszczenia wyspecjalizowanych placówek.
Dla pacjentów największe znaczenie ma bowiem nie sama obecność leku na liście refundacyjnej, ale możliwość rzeczywistego skorzystania z terapii w odpowiednim momencie i kontynuowania jej bez nieuzasadnionych przerw.
Autorzy raportu podkreślają, że kolejnym etapem rozwoju polskiej neurologii powinno być stworzenie systemu, w którym decyzje refundacyjne będą przekładały się na szybki, sprawiedliwy i przewidywalny dostęp do nowoczesnych metod leczenia.
Źródło: Polskie Towarzystwo Neurologiczne, Fundacja Zdrowie i Edukacja Ad Meritum, raport „Programy lekowe w neurologii 2026. Stan obecny i perspektywy rozwoju”, materiał prasowy opublikowany 29 października 2026 roku w serwisie PAP MediaRoom.
Pełny raport: Programy lekowe w neurologii 2026 – PDF
