Wczesne wykrycie raka płuca może uratować życie. Od października 2026 roku w Polsce realizowany jest nowy Ogólnopolski Program Profilaktyki Raka Płuca, finansowany przez Narodowy Fundusz Zdrowia. Osoby spełniające określone kryteria mogą skorzystać z bezpłatnej niskodawkowej tomografii komputerowej klatki piersiowej. Do zgłoszenia się na kwalifikację nie jest potrzebne skierowanie od lekarza rodzinnego.
Rak płuca pozostaje jednym z największych wyzwań współczesnej onkologii. Należy do najczęściej rozpoznawanych nowotworów złośliwych w Polsce i odpowiada za największą liczbę zgonów z przyczyn nowotworowych. Szczególnie niebezpieczny jest jego często bezobjawowy rozwój. Przez wiele miesięcy, a nawet lat choroba może nie powodować dolegliwości, które skłoniłyby pacjenta do wizyty u lekarza.
W rezultacie nowotwór bywa rozpoznawany dopiero w zaawansowanym stadium, kiedy możliwości skutecznego leczenia są ograniczone. Właśnie dlatego tak istotne znaczenie mają badania profilaktyczne pozwalające wykrywać niepokojące zmiany jeszcze przed wystąpieniem pierwszych symptomów.
Nowy program finansowany przez NFZ ma zwiększyć dostępność takiej diagnostyki wśród osób szczególnie narażonych na rozwój raka płuca.
Bezpłatna tomografia komputerowa szansą na wcześniejszą diagnozę
Podstawowym badaniem wykonywanym w ramach programu jest niskodawkowa tomografia komputerowa klatki piersiowej, określana skrótem NDTK. Metoda ta pozwala uzyskać szczegółowy obraz płuc przy zastosowaniu mniejszej dawki promieniowania niż w standardowej tomografii komputerowej.
Badanie jest bezbolesne, nieinwazyjne i nie wymaga podawania środka kontrastowego. Umożliwia wykrycie nawet niewielkich zmian, które nie powodują jeszcze objawów chorobowych i mogłyby pozostać niezauważone podczas innych badań.
Wczesne rozpoznanie nowotworu znacząco zwiększa szanse na skuteczną terapię, w tym leczenie o charakterze radykalnym. Nie każda wykryta zmiana oznacza jednak raka. W niektórych przypadkach konieczne jest wykonanie dodatkowych badań lub obserwacja.
Kto może skorzystać z programu?
Profilaktyka skierowana jest przede wszystkim do obecnych i byłych palaczy papierosów. To właśnie palenie tytoniu pozostaje najważniejszym czynnikiem zwiększającym ryzyko zachorowania na raka płuca.
Do udziału w programie kwalifikują się dwie grupy osób.
Pierwsza obejmuje osoby w wieku od 55 do 74 lat, które obecnie palą papierosy lub paliły je w przeszłości, a ich historia palenia wynosi co najmniej 20 paczkolat. W przypadku byłych palaczy od zaprzestania palenia nie może upłynąć więcej niż 15 lat.
Paczkolata to wskaźnik pozwalający określić wielkość narażenia na dym tytoniowy. Przykładowo 20 paczkolat oznacza palenie jednej paczki papierosów dziennie przez 20 lat albo dwóch paczek dziennie przez 10 lat.
Druga grupa to osoby w wieku od 50 do 74 lat, które spełniają takie same kryteria dotyczące palenia, a jednocześnie występuje u nich przynajmniej jeden dodatkowy czynnik ryzyka.
Może nim być przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP), wcześniejsze zachorowanie na określone nowotwory, rozpoznanie raka płuca u najbliższego członka rodziny, a także narażenie na radon lub substancje rakotwórcze w środowisku pracy.
Do niebezpiecznych czynników zawodowych zalicza się między innymi kontakt z azbestem, krzemionką, niklem, chromem, kadmem, berylem, związkami arsenu, sadzą oraz spalinami silników wysokoprężnych. W przypadku narażenia zawodowego wymagany jest co najmniej dwuletni okres ekspozycji.
Program uwzględnia więc nie tylko historię palenia papierosów, ale również dodatkowe okoliczności mogące zwiększać prawdopodobieństwo rozwoju choroby.
Nie każdy pacjent zostanie zakwalifikowany
Choć program ma ułatwić dostęp do badań, przewidziano określone ograniczenia. Z udziału wyłączone są między innymi osoby, które w ciągu ostatnich 12 miesięcy miały wykonaną standardową tomografię komputerową klatki piersiowej.
Badanie przesiewowe nie jest również przeznaczone dla pacjentów, u których rozpoznano raka płuca lub inny nowotwór układu oddechowego, jeśli od zakończenia leczenia nie upłynęło pięć lat.
Przeciwwskazaniem może być także stan zdrowia uniemożliwiający bezpieczne wykonanie badania.
Szczególnie ważne jest rozróżnienie profilaktyki od diagnostyki osób, u których występują już niepokojące objawy. Uporczywy kaszel utrzymujący się ponad osiem tygodni, krwioplucie, przewlekła chrypka czy niewyjaśniona utrata masy ciała wymagają konsultacji lekarskiej.
W takich sytuacjach nie należy oczekiwać na badanie przesiewowe. Konieczne jest zgłoszenie się do lekarza podstawowej opieki zdrowotnej i rozpoczęcie odpowiedniej diagnostyki.
Co dzieje się po wykonaniu badania?
Udział w programie nie kończy się na samej tomografii. Pacjent otrzymuje również możliwość konsultacji wyników z lekarzem, który ocenia wykryte zmiany i ustala dalsze postępowanie.
Jeżeli wynik nie budzi zastrzeżeń, kolejne badanie przesiewowe może zostać przeprowadzone po 12 miesiącach. W przypadku zmian wymagających obserwacji lekarz może zalecić ponowną tomografię po trzech lub sześciu miesiącach.
Gdy badanie wykaże nieprawidłowości wymagające pogłębionej diagnostyki, pacjent zostaje skierowany na dalsze badania poza programem profilaktycznym. W uzasadnionych przypadkach może otrzymać kartę diagnostyki i leczenia onkologicznego, czyli kartę DiLO.
Jak zapisać się na bezpłatne badanie?
Procedura zgłoszenia została maksymalnie uproszczona. Osoba zainteresowana udziałem powinna skontaktować się bezpośrednio z placówką medyczną realizującą program na podstawie umowy z Narodowym Funduszem Zdrowia.
Pierwszym etapem jest wizyta kwalifikacyjna. Podczas spotkania lekarz przeprowadza wywiad medyczny, analizuje historię palenia papierosów oraz ewentualne dodatkowe czynniki ryzyka. Na tej podstawie podejmuje decyzję o zakwalifikowaniu pacjenta do badania.
Po pozytywnej kwalifikacji wyznaczany jest termin wykonania niskodawkowej tomografii komputerowej. Całość finansowana jest ze środków publicznych, dlatego pacjent nie ponosi kosztów badania.
Wykaz placówek uczestniczących w programie dostępny jest w internetowej wyszukiwarce NFZ:
Wyszukiwarka programów profilaktycznych NFZ
Wystarczy wybrać odpowiedni program, a następnie wskazać województwo i powiat, aby sprawdzić dostępne miejsca realizacji świadczeń.
Profilaktyka może zmienić statystyki
Skala problemu jest ogromna. Według danych przywoływanych przez NFZ, opartych na statystykach Krajowego Rejestru Nowotworów z 2022 roku, w Polsce odnotowuje się około 20,7 tysiąca nowych przypadków raka płuca rocznie. Liczba zgonów związanych z tym nowotworem sięga niemal 26 tysięcy w skali roku.
Rozwój badań przesiewowych może pomóc ograniczyć liczbę późnych rozpoznań, a tym samym zwiększyć szanse pacjentów na skuteczne leczenie.
Wprowadzenie ogólnopolskiego programu jest istotnym krokiem w kierunku poprawy dostępności nowoczesnej diagnostyki onkologicznej. Szczególne znaczenie ma objęcie badaniami osób z grup podwyższonego ryzyka, u których prawdopodobieństwo zachorowania jest największe.
Eksperci przypominają jednocześnie, że wykonywanie badań profilaktycznych nie zastępuje rezygnacji z palenia tytoniu. Zaprzestanie palenia pozostaje jednym z najważniejszych działań zmniejszających ryzyko rozwoju raka płuca.
Najważniejszy przekaz nowego programu jest prosty: nie trzeba czekać na pierwsze objawy, aby sprawdzić stan swoich płuc. Wczesne wykrycie niepokojących zmian może zdecydować o możliwościach leczenia, a w wielu przypadkach również o uratowaniu życia.
Źródło: Narodowy Fundusz Zdrowia, Ministerstwo Zdrowia, portal pacjent.gov.pl.
